مهندسی ارزش

[حمید رضا]

مهندسي ارزش: مفاهيم و رويكردها

مهندسي ارزش( Value Engineering):روشي نظام يافته و كاركرد گرا براي حل مسائل طرح¬ها، شناسايي و حذف هزينه هاي غيرضروري با حفظ و يا ارتقاء كيفيت و كاهش زمان اجرا است. مهندسي ارزش يك فعاليت و تلاش پويا و گروهي مستمر است كه با تكيه بر شناسائي كاركردها، تدوين بيشترين گزينه ها با استفاده از خلاقيت اعضاي گروه و تعيين گزينه هاي مناسب، كاركردهاي مورد نظر را با كمترين هزينه وزمان تأمين مي كند.
مهندسي ارزش، تلاشي است سازمان يافته كه با هدف بررسي و تحليل تمام فرايندهاي يك فعاليت انجام مي‌شود و به عنوان يكي از كارآمدترين و مهم¬ترين روشهاي اقتصادي در عرصه فعاليتهاي بشر، شناخته شده است. مهندسي ارزش در چارچوب مديريت پروژه، ضمن اينكه به تمام اجزاي فعاليت¬ها توجه مي¬‌كند، هيچ بخشي از كار را قطعي و مسلم نمي-داند. هدف مهندسي ارزش، صرف زمان كمتر براي رسيدن به مرحله بهره‌برداري بدون افزايش هزينه¬ها يا كاهش كيفيت كار است.
مهندسي ارزش، مجموعه اي متشكل از چندين روش فني است كه با بازنگري و تحليل اجزاي كار، قادر خواهد بود، اجراي كامل طرح را با كمترين هزينه و زمان تحقق بخشد. هزينه طرح در اين مقوله نه فقط هزينه هاي طراحي و اجرا بلكه هزينه هاي مالكيت شامل بهره برداري، تعمير و نگهداري و هزينه هاي مصرف در سراسر دوره عمر مفيد طرح را نيز شامل مي شود.
روش¬هاي مهندسي ارزش مي تواند موجب اصلاح و ارتقاي كيفيت فرايندهاي توليد صنعتي و انجام طراحي هاي جديد در هر مرحله از يك پروژه اجرايي گردد. برخلاف آنچه كه در صنايع توليدي مرسوم است و مي توان يك روش اصلاحي را همواره در مراحل بعدي توليد يك محصول خاص نيز اجرا كرد، در پروژه هاي ساختماني كه هر سازه داراي شرايط ويژه اي است، حدود به كارگيري يك روش اصلاحي مهندسي ارزش، محدود به همان پروژه است گذشته از اين، امكانات صرفه جويي در هزينه هاي يك پروژه اجرايي نيز در مراحل مختلف آن تفاوت¬هاي بسيار پيدا مي¬كند. با آنكه روش مهندسي ارزش را مي توان در تمام مراحل يك پروژه اجرايي به كارگرفت، بيشترين مزاياي آن زماني حاصل مي شود كه در نخستين مراحل برنامه ريزي و طراحي به كار گرفته شود. نوآوري و جنبه هاي كاربردي مهندسي ارزش، اين روش را از روشهاي سنتي و متعارف كاهش هزينه ها، متمايز مي گرداند. روش¬هاي سنتي كاهش هزينه ها، عموماً از تجربيات گذشته، نگرش¬ها و عاداتي كه جنبه تكرار به خود گرفته است، تبعيت مي كند و اثري از خلاقيت در آنها ديده نمي شود. مهندسي ارزش برعكس، گردآوري اطلاعات، شناسايي عرصه هاي مشكل دار، پيشنهاد و تدوين روشها و طرحهاي ابتكاري، پرورش انديشه هاي نو و تلفيق همه جانبه ديدگاه¬هايي را كه قرار است توصيه شود، مطرح مي سازد.
مهندسي ارزش يا تحليل ارزش (VA/VE) اساساً يك تكنيك حل مسئله قوي و چند رشته‌اي است كه تمركز آن بر ارتقا ارزش كاركردهايي است كه جهت رسيدن به هدف هر فراگرد، محصول، خدمت يا سازماندهي لازم هستند. هدف اين تكنيك اجراي سيستماتيك فنون شناخته شده‌اي است كه كاركردهاي محصول يا خدمت را شناسايي و ارزش آن كاركردها را مستقر مي‌كند و فقط كاركردهاي ضروري براي رسيدن به عملكرد مطلوب در پايين سطح هزينه كل را مورد توجه قرار مي‌دهد. تمركز VA/VE به دستيابي به كاركردهاي لازم و اجراي آنها با كمترين هزينه كل، اين فن را از روش‌هاي ناب و شش سيگما متمايز مي‌سازد.
VA/VE، هزينه اتلاف در محصول، زمان و مواد را كه براي مشتري ارزش افزوده خلق مي‌كند حداقل كرده يا اين كه آن را از بين مي‌برد. اين مطلب VA/VE را به عنوان تكنيك نابي مطرح مي‌كند كه توسط شركت‌هايي كه در اجراي ناب و شش سيگما تلاش و جديت مي‌كنند ناديده گرفته يا به فراموشي سپرده شده است.
توليد ناب، علت عملكرد ضعيف را در فعاليت بر اتلاف تبيين مي‌كند. ناب يك استراتژي زمان‌محور است و تعريف محدودي از اتلاف (كاربردن ايجاد ارزش افزوده) به‌كار مي‌گيرد كه عبارت است از هر كار يا فعاليتي كه از نقطه‌نظر مصرف‌كننده نهايي، ايجاد ارزش نمي‌كند. افزايش مزيت رقابتي ايجاد شده كه از مطمئن كردن و تضمين تمام كارها ناشي مي‌شود و بر تغيير سريع مواد خام به محصول نهايي متمركز است.
«مهندسي ارزش تكنيكي است، كارآمد براي بهبود ارزش طرح» مهندسي ارزش (هزينه ساخت ،بهره برداري واستهلاك) را كاهش مي‌دهد در فرايند طراحي و خدمات مهندسي به ازاي هر واحد هزينه براي مهندسي ارزش، حدود 20 واحد سود حاصل مي‌شود. مهندسي ارزش در يك بستر خلاق، با تكنيك تحليل كاركرد و سنجش ارزش امكان بهبود طراحي را فراهم مي‌سازد. مهندسان ارزش، در قالب يك تيم و گروه متخصص، امكان بازنگري و اصلاح طرح وارتقاي كيفيت پروژه را فراهم مي‌كنند. تحليل كاركرد،قلب مهندسي ارزش است «شيوه‌اي كه كه با استفاده از رويكردي منظم [برنامه كار] و عملياتي منسجم و با صرف حداقل هزينه كاركردهاي مطلوب و قابل قبول همراه باشد»
از ديدگاه انجمن مهندسي ارزش آمريكا (SOCIETY OF AMERICAN VALUE ENGINEERING: SAVE) ؛ مهندسي ارزش روشي سيستماتيك با تكنيك هاي مشخص است كه كاركرد محصول يا خدمات را شناسايي و براي آن كاركرد، ارزش مالي ايجاد مي كند به نحوي كه آن كاركرد در كمترين هزينه با حفظ قابليت اطمينان و كيفيت مورد نظر انجام گيرد؛ به بيان ديگر مي توان گفت: مهندسي ارزش يك كوشش سازمان يافته براي تحليل عملكرد سيستم ها، تجهيزات، خدمـــات و موسسات به منظور نيل به عملكرد واقعي با كمترين هزينه در طول عمر پروژه است كه سازگار با كيفيت و ايمني مورد نظر باشد. مهندسي ارزش يك روش بسيار مهم براي مصرف بهينه بودجه تخصيص داده شده است.
مهندسي ارزش در خلال جنگ جهاني دوم و در سالهاي پس از جنگ مطرح و به عنوان يك روش مهم در عرصه فعاليتهاي مهندسي شناخته شده است. در همين زمان روشهاي تحليل ارزش در ايالات متحده آمريكا به عنوان يكي از ابزارهاي بازسازي اقتصادي مورد توجه قرار گرفت. در اواخر دهه 70 بعلت كاربرد تحليل ارزش، سود حاصله از توسعه فعاليتهاي نفتي در كانادا افزايش يافت. مهندسي ارزش و تحليل ارزش در اكثر موارد مترادف يكديگر بكار مي‌روند ضمن اينكه مهندسي ارزش معمولاً بر طرح يا محصول جديد كه در حال تهيه و توسعه است اعمال مي شود و تحليل ارزش در مورد پروژه ها و محصولات موجود صورت مي‌گيرد. در اين مقاله براي تحليل ارزش و مهندسي ارزش مفهوم يكساني فرض شده است بدين ترتيب هر دو شيوه مي‌توانند براي بهينه ساختن روشهاي مديريتي و در نتيجه استفاده صحيح از منابع انساني و افزايش خلاقيتها و بالا بردن كارائي سازمان بكار برده شوند.
بيش ازپنجاه سال است كه كشورهاي پيشرفته درزمينه های گوناگون از متد مهندسي ارزش درمقاطع مختلف فعاليت¬هاي خود استفاده كرده،و از اين طريق سود فراواني كسب نموده اند. مدتهاست كه استفاده ازاين متد دركشورهاي درحال توسعه بسياررايج گرديده‏، و زمانيكه اين متد هنوز در ايران ناشناخته بود، دركشورهاي عربي با سرعت زيادي دركليه زمينه هاتوسعه يافت.كشور ما نيز در سالهاي اخير در اين حوزه قدم گذاشته و در مدت كوتاهي مقوله هاي مهندسي ارزش در سطح كشور گسترش و انتشار يافته است. مقاله ها و كتابهاي متعددي در اين زمينه منتشر شده و سمينارهاي مختلف برگزار گرديده است. موضوع مهندسي ارزش از حدود سال 1379 در مجامع دانشگاهي و وزارت‌خانه‌هاي نفت و نيرو و سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور، مطرح شده است.سرانجام اينكه انجمن مهندسي ارزش ايران با حضور استادان دانشگاههاي كشور و متخصصان امر تأسيس و با علاقه مندي و تدبير مسئولان سازمان مديريت و برنامه ريزي، چهارچوب قانوني و هدفمند مطالعات مهندسي ارزش در كشور فراهم شده است.
روند مهندسي ارزش در كشور در صورتي از كاركرد و سرعت مناسب برخوردار خواهد شد، كه با عضويت متخصصان رشته هاي مختلف علمي، فني، صنعتي، خدماتي و مديريتي بر گسترش و غناي آن افزوده شود و تمامي صاحب نظران، مديران و كارشناسان شاغل در كشور، اصول آن را در فعاليتهاي خود ملحوظ نمايند، و با عضويت در انجمن مهندسي ارزش ايران و برخورداري از آموزش و ارتباط با صاحب نظران فن، كاربرد روش مهندسي ارزش را كه در برنامه سوم توسعه كشور به صورت قانون در آمده است در حوزه فعاليت خود جاري و ساري كنند.
از سال 1961 كه لارنس مايلزدر كتاب ًروش هاي فني تحليل و مهندسي ارزش ً ،تحليل ارزش را همچون ديدگاهي خلاق و سازمان يافته در جهت شناسايي و حذف هزينه هاي غير ضروري ، تعريف كرد تا سال 1995 كه ساكسنا و كريشنان كتاب ً مهندسي ارز ش در مديريت پروژه ً را منتشر نمودند ، مهندسي ارزش به صورت يك روش فني پذيرفته شده در فعاليتهاي طراحي و اجرايي در بيشتر كشورها تثبيت گرديد و رسميت يافت ، به طوري كه بسياري از دست اندر‌كاران عرصه هاي اجرايي به ويژه طراحان ، پيمانكاران و كارفرمايان با مفاهيم و روش هاي فني مهندسي ارزش آشنا شدند.